200 urteko hiria
1813

1813-1864 Donostia 1813 aurretik eta ostean

XIX. mendearen hastapenetan, Donostia goarnizio militarra duen hiri harresitua da, eta 10.000 bat biztanle ditu. Hiriguneak gaur “Alde Zaharra” dagoen eremua hartzen du, portuaren eta egungo Bulebarraren artean. Harresi sendo batek agerian uzten du defentsa leku bat dela.

1800. urteko Donostiako kaleetan barrena ibiltzean, atentzioa ematen du eraikinen askotarikotasunak. Hiru solairu dituen auzokoen etxe bat, behean saltoki bat duela,zurezko teilatu hegal handi bat duen harrizko jauregitxo baten aldamenean; haren ondoan, aurrealde oso estua duen zurezko eraikuntza bat, solairu bakarrekoa, eta aldamenean, taberna behean duen ostatu bat, bi solairukoa... Hainbat altuera dituzten eraikinak, bi metro zabal diren aurrealdeak, baita etxadi erdia hartzen dutenak ere.

Eta harlanduz eraiki dira, edo adreiluz, edo zurez, edo hirurak batera erabiliz. Izan ere, ia eraikin guztiek zurezko barne egitura bat dute, eta goialdean, habe handiz eginiko estalkia eta haren kanpoaldea, teilez jantzia. Harresiak era askotako 625 etxe pilatzen ditu.

1808. urtean, frantsesek bakez okupatu zuten hiria, eta urte batzuez bizikidetza bideragarria izan zen. Egoera aldatu zenean, eta Napoleon adiskide izateari utzi eta arerio bihurtu, eta ingelesak arerio izateari utzi eta aliatu bihurtu zirenean, hondamena iritsi zen. Hiriaren berreskuratzea ingeles-portugaldar osteen esku gelditu zen, eta birkonkista operazioa zazpi egun eta erdi iraun zuen hiriaren suntsitze eta arpilatze sistematiko bilakatu zen.

Suak itzaltzean, gaur egun Abuztuaren 31 deritzon kalean 35 etxe soilik gelditu dira zutik, hain zuzen ere gertatuaren oroitzapenez. Elizek eta komentuek ere zutik iraun dute, biltegi, erietxe eta behin-behineko ostatu gisa erabili baitziren. Gainerako hiria kea darion hondakindegia da. Suteak seiehun bat etxe txikitu ditu, eta, gainera, donostiarrek sutean haien ondasunak egiaztatzen zituzten agiri guztiak galdu dituzte. Jabetza eskriturak, enpresetako partaidetzak eta zeinahi motatako kontratuak erre egin dira. Hiritarrek elkarrenganako duten konfiantza oinarri sendoa izango da nor bere jabetzaren eta aberastasunaren mapa zehatza atzera marraztu ahal izateko.

Irailaren 8an, txikizioa amaitu berri dela, eta hirian, kanpalekuetan edo ahal den moduan babes hartuta bizi diren 300 biztanle besterik ez dituela, Zubietan, alkateak, sindikuak eta auzoko garrantzitsuak elkartzen dira. Han ezartzen dituzte hiria berreraikitzeko erabakia hartzeko oinarriak. Halaber, erabaki egiten dute Wellingtoni kalte-ordaina eskatzea. Ingelesek ez diete kexakizunei jaramonik egiten. Ez da babes ekonomikorik izango, beraz. Merkatariek antolatu egin behar dute funtsak elkarri maileguz uzteko edo inguruko jabegoak saltzeko, beste hiri edo herrietan gelditzen zaizkien negozioetatik eskudirua iristen zaien arte. Bizkor jarduteak duen garrantziaz jakitun, 1813an jadanik osatuta dute berreraikuntza kudeatuko duen Lanen Batzordea. Lehen bilera egin eta lau egun igaro ondoren, Batzarrak Pedro Manuel de Ugartemendiari eskatzen dio Donostia berreraikitzeko plano bat marraz dezan.

1813an, Ugartemendia ingeniari militar bat da, gotorlekuetan eta hainbat motatako ingeniaritza lanetan espezialista den soldadua; horretaz gainera, San Fernandoko Akademian ikasketak osatua da, eta arkitekto titulua ere lortua du. Borboien lurralde antolamenduaren politikarako plangintzak gauzatzeko ardura zuen profesional talde bereziko kide da.

Pedro Manuel de Ugartemendia garaiko arkitekto bikainetako baten ikasle onenetako bat zen, Silvestre Perez. 1810eko hamarkada eman zuen euskal lurraldean lan eginkizunetan. Elizak, espetxe bat eta hainbat lan zibil diseinatu zituen, baita abesbatza aulkiteria bat ere. 1813an, Lanen Batzordeak Donostiarentzat Plan bat egin dezan eskatzen dionean, San Fernandoko Akademiaren eta, hedaduraz, Koroaren oniritziarekin, gipuzkoar lurraldean proiektu ofizialez arduratzen den arkitektoa izateko hautatzen du.

Suntsiketa

m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01
m-002

Ugartemendiaren
planak

m-002
m-004
m-002
m-003

Hiriburutzaren
galera

m-003
m-004
m-006
m-007
m-008

1864-1924Harresiak eraistea eta Donostiako Zabalgune Plana onartzea

1860. urtea iritsi zenean, hiriaren esparruak 9.000 auzokotik gora zituen. Biztanle dentsitateak adierazten zuen harresi barneko lurraldeak goia jo zuela. Garaiko donostiarrek harresien atzean zegoen gune huts, lau eta zabalari begiratzen zioten, eta oso ahalegin txikia eginda, kale eta etxadi berri eta handiak irudikatzen zituzten, eta askoz etxe erosoago eta modernoagoak. “Segurtasun militarreko gunea” eratzen zuen lurra, hau da, harresitik San Martineko aldirietaraino eta Gerra Alorraren jabegoa zena, zabaltzearen oinarri bilakatzekotan zegoen.

Udala lanean hasi zen harresiak eraitsi eta militarrekiko akordio bat lortzeko, "segurtasun gunearen" azalera handi hura bereganatzeko, alegia. 1863an, auzokoak kalera irten ziren musika bandarekin eta Korporazioarekin, eta ofizialki inauguratu ziren harresia eraisteko lanak. Garaipen eta ospakizun eguna izan zen hura.

Astirik galdu gabe, lehiaketa publiko bat deitu zen hiriarentzako zabalgunea egiteko proiektuak aurkezteko. Prozedurak agindu bezala, udalerriak oinarri batzuk finkatu zituen lehiakideek nolabait haien proiektuak muga zitzaten. Funtsean, bi puntutan oinarritzen zen. Lehena, urbanizazio bat marraztea, merkataritza hiri bat zela kontuan hartuz. Portua trenbide geltokiarekin lotu beharra zegoen, badiaren aurrealdean biltegiak eraiki behar ziren, eta langileei ostatu emateko beharra ere gogoan izan behar zen. Bigarren puntuak harresiz kanpo zeuden auzoei egiten zien aipamena, San Martin, besteak beste. Oinarriek eskatzen zuten plana egin zedila auzo horiek izango ez balira bezala. Egitura berrian sartzeko interes izpirik ez izateaz gainera, haien desagerpena ere aurreikusten zen, baita birpartzelazioen bitartez haiek zabalgunean txertatzea ere, lerrokatze berriei jarraituz.

Planaren irabazlea Antonio de Cortazar izan zen. Garai hartako 10,5 hektareen ondoan, Cortazarren zabaltzeak 47,5 hektarea gehiago erantsiko zituen, kontuan hartuz 1900ean ia 15.000 pertsonakoa izango zen biztanleria hartu behar zuela. Garai hartako kale Nagusiaren lerroa zabalgunearen ipar-hegoaldeko ardatz bihurtzen zuen; beraz, berria eta zaharra guztiz lotuta gelditzen ziren. Ardatz horretatik abiatuta, kale guztiak paralelo edo elkarzut antolatu ziren. Azken emaitza hiri egitura moderno bat izan zen, Europa osoan egiten ari ziren eta Espainian nekez eraikitzen hasiak ziren hiri hedaduren antzerakoak.

Cortazarren
plana

m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01

003

003

003

003

003

003

003

003

003

Cortázarren
planaren aldaketak

003
001
002
002

Grosen Zabalgunea

Grosen finkapena,
Goicoak egina

Amara: hiri
monumentala

001

Huts egindako
Antiguoko planak

001

Groseko
garapena

002

002

002

002

002

002

002

1924-1975Gainbeheratik plangintza berrira

1924an hiriaren gainbehera luzea hasi zen, aisia eta turismoaren aldeko apustua egin eta gero. Alde batetik jokoa debekatu zen. Kasinoen jardueraren desagertzearekin batera, ez da soilik hirira dirua sartzeko bide zuzen bat galtzen, baizik eta ostalaritza eta merkataritza sare osoak bezeroak galdu zituen. Bestalde, Ma Cristina erregina 1929an zendu zen, eta Alfonso XIII.ak Santander aukeratu zuen uda pasatzeko. Urte gutxitan, zabalgune berriak egiteko planteamenduak, paristar hiribideekin, eta neguan zehar gelditzeko proposamen erakargarriekin, bertan behera gelditu ziren.

1931n, Errepublikaren etorrerak ez du hiriaren etorkizuna hobetzen, eta nazioak urte horietan jasango zuen krisi ekonomikoak eragin handia izango zuen higiezinen sektorean. Nolanahi ere, arkitektura berritzeko aroa da. Mugimendu modernoak eta bere proposamen estetiko erradikalak Donostiara iristen dira arkitekto gazteen bitartez, ilusioz eta talentuz jantzita datozenak. Aizpuruaren nautikoa 1929. urtean, Arzadúnen Equitativa 1933. urtean, Mocoroaren “mutil zaharren etxea” 1936. urtean, dira adibide bikainetako batzuk. Halaber, hirigintzan eta hiriaren itxuran ere proposamenak berritu ziren.

Gerra zibila hiritik pasa zen eraikitakoan hondamenak sortu gabe. Bukatutakoan, Amarari buruzko planei berriz heldu zitzaien. Hirigintza arrazionalistak neo eskurialense estiloarekin mozorrotzen da, horrela Francoren Erregimenak espainiar inperioaren antzinako handitasuna gogora ekartzeko asmo horren barruan kokatzeko. Halere, barrutik, errepide egiturak eta espazio publikoek estandar arrazionalistak jarraitzen dituzte.

40. hamarkadan babestutako etxebizitzei buruzko lehen operazio garrantzitsuak abian jarri ziren. 1960. urtera arte, eraikitakoaren ehuneko oso handia Erregimenak emandako babes maila desberdinetan kokatzen zen. Obra Sindical del Hogar eta Instituto Nacional de la Vivienda izango dira funtsezko bi sustatzaile. Proposatu zuten hiria, jada ez zen goi burgesiako udatiarrentzako bigarren egoitzentzat. 1940 eta 1960 bitartean lanera heldu diren etorkinei eta behar zuten donostiarrei, bizitokia ematen saiatzen dira. Jabegoko etxebizitza higiezin produktu izarra bihurtu zen. Alokairua, gehiengoaren aukera zena, baztertua gelditu zen. Familia berriek etxebizitza haien inbertsio garrantzitsuena bihurtu zuten, epe labur, ertain eta luzerako. Gerra osteko hiriaren itxurak aldaketa argi eta garbia islatzen zuen.

1960tik aurrera, hiriak aldaketa itzela jasan zuen, bai kuantitatiboki bai kualitatiboki. Batetik, ez zen gehiago eliteak uda pasatzeko aukeratzen zuen hiriburua. Bestetik, zerbitzu sektore bat sortu zen, probintziako beharrak asetzen zituena. Horretaz gain, bai Gipuzkoan bai Donostiako inguruan industria garatu zen. Testuinguru horretan, berrikuntza nagusia da hiriaren kanpoaldea handitzen dela bizitokitarako auzoak eraikitzen direlako, lehen anexionatutako udalerriak zein urrutien dauden auzoak erdialdearekin lotuz.

Europako eragin
arrazionalistak

m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01

Erregimenaren
arkitektura

001
001

001

001

001

001

001

001

001

001

001

001

001

001

Garapenkeriatik
demokraziara

001

1975-2013XXI. menderantz

Cortazarren zabalgunearen mugen barruan sartuta dagoen hiriari modu berezi batez begiratzen hasi zitzaion. Hala, 80ko hamarkadan, ordenantza berezi bat egin zen Area Erromantikorako. Handik aurrera, izen hori emango zaio sektoreari. Grosek ere lanean jarraituko du, bere zati guztiak batu eta lotzeko beharrizanetik abiatuta, eta planaren aurreko eraikinek okupatutako esparru guztiak trinkotzen eta hutsuneak betetzen saiatuta.

Baina aldi horretan deigarriena eta garrantzitsuena Donostiako kanpoaldearen hazkundea da. Langileek, zabalgunean leku gutxi izanda, bizitokitarako alde handiak eskatuko dituzte, industriaren hazkundearen babesean. 1962ko planak nahi duen eskualde antolaketa gauzatu ezin bada ere ─planak proposatzen duena Donostiako udalerrian baino ez baita derrigorrezkoa─, badaude aurrerapen lerro batzuk muturreko mugetarantz doazenak eta jarraipena izango dutenak gaur egun arte. Ategorrietatik, Altza, Herrera eta Pasaia aldera edo Intxaurrondo eta La Paz aldera langileen bizitokiz osatutako alde bat sortuko da, kai inguruko industriari lotua. Antiguak ere, Igara eta Añorga aldera, bizitoki aldeak sortzen ikusiko ditu, gizarte segmentu guztietarako etxebizitza motak dituztenak. Amara hiriko auzo trinko bat bilakatuko da, erdi mailako burgesiarentzat, eta Urumea ibaitik izango du jarraipen naturala, Loiolako Erribera eta Martutene aldera. Haien artean, bide azpiegitura berriak, saihesbidetik hasi eta hartatik kontzeptualki eratorritako proiektu guztietaraino. Ekipamendu berriak, industrigune modernoak, estadio bat eta beste askoz ere gauza gehiago.

Bestela esanda, 1975tik 2013a arte, Donostiak aldaketa sakonak jasango ditu eta, horren ondorioz, etapa berri bati ekingo dio, zabalgunea gaindituta, Cortazarren planak Ugartemendiak Parte Zaharrerako egindako proiektu neoklasikoa gainditu zuen bezala. Baina, XX. mendeko azken hamarkadetarako, eta hainbat mutazio, hazkunde eta moldatzeri esker, Donostia lurralde erreferentzia zen bere ingurune geografikoarentzat, bai eta deliberamenduz XXI. mendera begira zegoen hiria ere.

Trantsiziotik gaur egunerarte

m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01 m-01

001

001

001

cerrar